Američka sanitetska misija u herojskoj borbi protiv pegavog tifusa

Početak i prvi dani epidemije

Prvi svetski rat na Srbiju ostavio je ogromne posledice. Pored ratnih žrtava i razaranja, najkrvaviji sukob u dotadašnjoj istoriji, u Srbiju je doneo i jednu od najvećih epidemija koju je ovaj region ikada video – epidemiju pegavog tifusa.

Koliko je epidemija bila opasna i koliko se brzo raširila potvrđuje ocena doktora Hantera: „najiznenadnija epidemija po poreklu, najbrža po toku, najveća u intenzitetu, a najbrže zaustavljena od svih poznatih ovakvih epidemija u istoriji.“

Da srpski zdravstveni sistem nije bio spreman da se nosi sa epidemijom ovakve vrste potvrđuje i pisanje srpskog istoričara Vladimira Ćorovića o higijenskim uslovima u Srbiji: „čak i pre rata uslovi nisu bili povoljni, tokom ovog teškog rata, sa raspršenim kućama i uništenom imovinom, sa gomilama leševa i ranjenika, postalo je samo strašnije“.

Epicendar same epidemije bilo je Valjevo, a valjevska bolnca ubrzo je popunjena oblolelima. Američki novinar Džon Rid ovako je opisivao situaciju u valjevskoj bolnici: „Postojala je i strašna soba, puna ljudi sa tifusom gangrenom, užasnom bolešću od koje meso truli i kosti se mrve. Jedina nada da se ona zaustavi jeste da se oboleli deo amputira.

I ova soba puna ljudi bez ruku i nogu, ljudi kojima su trulili lica i grudi. Meso bi sa njih odpadalo dok im gangrena ne bi zahvatila srce ili mozak, a onda bi došla smrt u strašnoj agoniji“.

Pomoć stiže preko okeana

Izveštaje novinara Rida, čitala je javnost savezničkih snaga, ali i američka javnost. U strahu od mogućeg izbijanja pandemije organizovane su razne humantarne misije i komisije koje su ili posmatrale ili pomagale srpske bolnice kao i srpsku vojsku.

Jedan od značajnijih kanala pomoći svakako je bio i kanal organizovan od Srba koji žive u Americi. Pre svega treba spomenuti rad Mihajla Pupina, ličnog prijatelja tadašnjeg predsednika Vudra Vilsona.

Premda Sjedinjene Države u vreme izbijanja epidemije nisu bile u ratu, zvanična podrška nije mogla da bude poslata. Međutim, pomoć je došla od strane nevladinog sektora. Pre svih humanitarnih organizacija moramo spomenuti Američki crveni krst kao i Rokfelerovu fondaciju. Prvu humanitarnu misiju čiji je zadatak bio da se bori protiv epidemije predvodio je iskusni dr Ričard Strong.

Pored hrabrog osoblja, ova misija je u Srbiju donela i sedamnaest kontenjera medicinske opreme. Ovo naravno nije bila jedina misija u Srbiji, ali ipak svakako najznačajnija jeste bila „Misija Srbija“ koju je predvodio dr Edvard Rajan.

Dr Edvard Rajan i „Misija Srbija“ – zboravljeni heroji

Početkom 1915. godine u Srbiju stiže i dr Edvard Rajan sa svojim medicinskim osobljem i potrebnom medicinskom opremom. Simbolično ova misija nazvana je „Srbija“. Na svoju inicijativu poslat je u najopasnije mesto, što je u tom trenutnku bila srpska prestonica Beograd.

Beograd se u tom trenutnku nalazio pod jakom ofanzivom austrijskih snaga, a dr Rajan preuzeo je upravom nad Opštom bolnicom u Beogradu.

Problem sa ovom bolnicom svakako je bio što se nalazila u dometu austrijske artiljerije. Prvi potez dr Rajana bio je da se istakne američka zastava iznad bolnice. O ovom događaju piše britanska bolničarka Emili Simons: „Do dolaska dr Rajana osoblja, bolnica je neprestano bila u opasnosti od artiljerijske vatre. Prvi čin doktora Rajana bio je da se razvije američke zastava nad zgradom. To je odmah poštovano i uslovi su brzo poboljšani“.

Sam Rajan se zarazio pegavim tifusom, a uz njega još troje lekara i devet bolničarki obolelo je od ove opake bolesti. Iako je dr Rajan odoleo virusu, jedan od zaraženih lekara je, na žalost, izgubio život. Kao pomoć poslat je dr Rejnold Kirbi-Smit koji nam prenosi svedočenje o rezultatima dr Rajana: „Velika epidemija je bila praktično pod kontrolom kao rezultat metoda koje je uveo američki doktor i drugi sanitarci“. Ubrzo nakon ozdravljenja dr Rajan je zarobljen od strane nemačkih snaga, i ubrzo je vraćen u nazad u SAD.

Utisak je da je danas rad dr Rajana i herojska borba američkih lekara nepravedno zapostavljena u srpskoj istoriografiji. Ovo je način da izrazimo zahvalnost američkoj sanitetskoj misiji i odamo poštu svim žrtvama epidemije pegavog tifusa.

Kao potomci slavnih predaka, pobednika Velikog rata, ostajemo večno zahvalni svim američkim doktorima koji su se borili na medicinskom frontu, podjednako kao i američkim vojnicima koji su se sa našim precima, borili na Solunskom frontu.