Džon Rid: svedok srpskih herojstava i stradanja

Prvi svetski rat predstavlja jedno od najbolnijih poglavlja srpske istorije. Pored ostvarenih herojskih pobeda nad nadmoćnijim neprijateljem, srpski narod je prošao kroz ogomne gubitke vojnog i civilnog stanovništva.

Mnoštvo istorijskih izvora govori o tome, ali zapisana lična iskustva i svedočenja od strane neutralnih pojedinaca često dobijaju pažnju javnosti.

S tim u vezi, mnogi su dobro upoznati sa radom i životom Švajcarca dr Arčibalda Rajsa i njegovom čuvenom knjigom „Čujte Srbi”, ali malo ko zna o putovanjima američkog novinara Džona Rida sa početka XX veka.

Kao ratni dopisnik obišao je Meksiko, Rusiju, Grčku, Srbiju, Bugarsku, Francusku, Italiju i Poljsku. Kroz Srbiju je putovao tokom proleća 1915. godine. Kao rezultat svog putovanja i u skladu sa svojim utiscima, objavio je 1916. godine u Njujorku knjigu pod nazivom „Srbija-zemlja smrti”, koja je bila potpuno nepoznata srpskim čitaocima sve do 1975. godine.

Džon Rid

Rid, socijalista po ubeđenju, nije uživao simpatije srpske kraljevske vlade kao predstavnik radničkog pokreta iz SAD-a, ali mu je izlaženo u susret koliko je u ratnom periodu bilo moguće. Dozvole za kretanje i boravak dobio je lično od predsednika vlade Nikole Pašića.

Boravio je u Srbiji zajedno sa Bordmanom Robinsonom, čiji crteži i skice upotpunjuju stranice o “zemlji smrti”. Taj simboličan naziv predstavlja zemlju opustošenu ratom, gde su na svakom koraku bojna polja, rovovi, groblja, srušeni gradovi, spaljena seoska imanja, napuštene kuće, ali gladni ljudi i iznemogli vojnici.

Srbiju su obilazili svega 28 dana, napustivši je tik pred bugarski napad. Krećući se putanjom Niš-Kragujevac-Beograd-Rakovica-AdaCiganlija-Obrenovac-Šabac-Prnjavor-Loznica-Gučevo-Krupanj-Zavlaka-Valjevo-Niš, Rid je zabeležio svedočenja preživelih i članova porodica o strašnim zločinima koje su činili austrougarski vojnici prema civilnom srpskom stanovništvu.

Jedna od prvih stvari koja mu je privukla pažnju, prosto njemu nedokučiva zbog nedaća kroz koje su ljudi tada prolazili, jeste njihovo izuzetno gostoprimstvo i poštovanje stranaca.

Navodi da je Srbima najveća čast kad u kuću prime goste, ophodeći se prema njima kao da su najmiliji. Rid takođe prikazuje srpskog seljaka, u većini slučajeva i vojnika, kojeg odlikuju hrabrost i patriotizam i koji je, kako mu govori jedan od mnogobrojnih sagovornika, vodio četiri rata za tri godine ne promenivši uniformu.

Taj odrpani vojnik, upalih obraza, prljav i izgladneo, uvek je s puškom na gotovs u rukama, predstavljajući poslednji izdanak muške snage u zemlji. Svaki od njih se borio za oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda.

Najveći utisak na Rida je ostavila epidemija pegavog tifusa, koji je harao Srbijom 1915. godine,  opustošivši, već izmučena srpska sela i gradove. Tada je skoro svaka kuća bila obeležena crnim zastavama kao znakovima o preminulim bolesnicima, a cela naselja premazana krečom u cilju dezinfekcije.

Takođe, zemlja je bila prepuna plitko iskopanih grobova, a reke zagađene leševima ljudi i životinja. U svojim obilascima, Džon Rid je posetio najteže pogođene bolnice u Valjevu i Nišu, svedočeći nedostacima osoblja, dezinfekcionih sredstava, lekova i mesta za bolesnike. Oboleli su i zarobljeni austrougarski vojnici, od kojih su mnogi poreklom bili većinom Srbi iz austrijskih provincija naterani da se bore protiv svog naroda sa druge strane Drine.

Ridovo delo odlikuju iskrenost, nepristrasnost i jednostavnost. On je u osam poglavlja sabrao svoje utiske o državi za koju Prvi svetski rat predstavlja istovremeno najveću pobedu, ali i najveće stradanje. Taj mali, ali hrabri narod na brdovitom Balkanu, mnogima je predstavljao izvor inspiracije, a njemu se divio i američki novinar i književnik Džon Rid.