Na adresi Mihaila Mike Jankovića broj 6, na Dedinju u Beogradu, nalazi se zdanje pod imenom „Muzej Jugoslavije“, najpoznatije po tome što se u njegovom sastavu nalazi čuvena „Kuća cveća“ – mesto na kome je 1980. godine sahranjen maršal Jugoslavije i njen doživotni predsednik, Josip Broz Tito. Kada se uđe u muzej, odmah pored mesta na kome je sahranjen Broz, sa leve strane, nalazi se njegov kabinetski sto i na njemu kubanske cigarete, poklon kubanskog lidera Fidela Kastra. Tu je i srebrni pribor za pisanje, poklon predsednika SAD Džona F. Kenedija.

Ova slika u mnogo čemu opisuje međunarodnu politiku koju je vodila socijalistička Jugoslavija u toku 45 godina svog postojanja, politiku nesvrstavanja ili, kako su lideri nesvrstanih to tada nazivali, „politku miroljubive koegzistencije“. Tokom čitavog perioda Hladnog rata, spoljna politika socijalističke Jugoslavije ponašala se kao klatno, koje je u zavisnosti od međunarodnih okolnosti i prilika koje su vladale osciliralo između Istoka i Zapada, nikada ne prelazeći onu crvenu liniju apsolutnog svrstavanja u jedan od ova dva tabora.

Ovakva politika, od samog početka neobično dinamična, omogućila je Jugoslaviji da u vreme dubokih hladnoratovskih podela posleratnog sveta postane tanka veza između dva pola, i da kao takva ima dobre odnose kako sa socijalističkim, tako i sa kapitalističkim zemljama. Međunarodni ugled koji je ovakvim ponašanjem Jugoslavija stekla višestruko je prelazio njenu geografsku veličinu, a njena međunarodna slika, zajedno sa političkim uticajem koji je ona kao osnivač imala u Pokretu nesvrstanih, omogućili su joj da se pozicionira kao jedan od veoma značajnih aktera međunarodnih dešavanja.

Jugoslavija je tako postala, u jednoj široj vremenskoj distanci, jedina država socijalističkog sveta koja je sa Sjedinjenim Američkim Državama, nakon Drugog svetskog rata, imala dobre, uglavnom prijateljske, ali pre svega razvijene diplomatske odnose. Intenzitet ovih odnosa varirao je tokom godina i imao svoje uspone i padove, ali su, posmatrano u celini, ti odnosi uvek bili na visokom nivou.

Josip Broz Tito tokom govora na proslavi dvogodišnjice Prve dalmatinske proleterske brigade, ostrvo Vis, 12. septembar 1944. (Foto: znaci.net)
Josip Broz Tito tokom govora na proslavi dvogodišnjice Prve dalmatinske proleterske brigade, ostrvo Vis, 12. septembar 1944. (Foto: znaci.net)

Sveopšte gledano, istorijat jugoslovensko-američkih odnosa nakon Drugog svetskog rata može se grubo podeliti u dve velike etape. Prva bi obuhvatala period od kraja rata do čuvene rezolucije Informbiroa iz 1948. godine, kojom se osuđuje rad Komunističke partije Jugoslavije kao revizionistički i antikomunistički, i druga, koja obuhvata period od 1948. godine pa sve do raspada SFRJ. Tokom prvog perioda, jugoslovenski komunisti, kao verni sledbenici Sovjetskog Saveza, nisu imali niti su hteli da imaju bilo kakve razvijene odnose sa SAD. Dojučerašnji ratni saveznici, usled ideološke polarizcije sveta na komunistički Istok i kapitalistički Zapad, gotovo da prekidaju sve moguće veze, a jugoslovenska spoljna politika bazira se isključivo na saradnji sa ostalim socijalističkim zemljama.

Tokom druge etape, usled jugoslovensko-sovjetskog sukoba, politika Jugoslavije menja se iz korena, dok SAD počinju da je posmatraju kao jednu od glavnih prepreka širenju sovjetskog uticaja u Evropi. Kao rezultat ovoga, između njih dolazi do intenzivne saradnje, a Jugoslavija tokom ’50-ih i ’60-ih godina XX veka dobija velike količine vojne, materijalne i političke pomoći od Sjedinjenih Država. Kao produkt ovih događanja, diplomatski odnosi Jugoslavije i SAD tokom ovog perioda bili su takvi da su na njima Jugoslaviji mogle da pozavide i mnoge kapitalističke zemlje.

Odnosi od 1945. do 1948.

Iako gotovo svaki udžbenik iz istorije govori o čuvenom ekonomskom planu američkog državnog sekretara Džejmsa Maršala za obnovu posleratne Evrope, koji je po njemu postao poznat kao Maršalov plan, ono što je danas manje poznato, a za razumevanje jugoslovensko-američkih odnosa tokom, i neposredno nakon rata izuzetno važno, jeste organizacija koja je bila formirana 1943. godine i koja se zvala Uprava Ujedinjenih nacija za pomoć i obnovu (UNRRA).

Njen glavni sponzor bile su upravo SAD, a ona je u suštini predstavljala neku vrstu preteče Maršalovog plana. Formirana kako bi pomogla onim državama koje su bile najteže pogođene ratnim razaranjima, ova organizacija izuzetno je važna, pre svega zbog toga što je humanitarna pomoć, koju je Jugoslavija od 1944. godine počela da prima preko UNRRA-e, u velikoj meri pomogla jugoslovenskim narodima da prežive prve posleratne godine i praktično spasila jugoslovensko stanovništvo od epidemije gladi. Tokom ovog perioda, Jugoslavija je putem UNRRA-e dobila preko 2,5 miliona tona raznovrsne robe – hrane, mašina, instalacija, odeće i sanitetskog materijala, u ukupnoj vrednosti od gotovo 418 miliona (tadašnjih) američkih dolara, što je stavlja na četvrto mesto po obimu dostavljene pomoći, odmah iza Kine, Poljske i Italije.

Roj Hendrikson, Josip Broz Tito i Nikola Petrović tokom potpisivanja sporazuma između UNRRA i Vlade DFJ o pomoći Jugoslaviji, Beograd, 24. mart 1945. (Foto: Wikimedia/Muzej Jugoslavije)
Roj Hendrikson, Josip Broz Tito i Nikola Petrović tokom potpisivanja sporazuma između UNRRA i Vlade DFJ o pomoći Jugoslaviji, Beograd, 24. mart 1945. (Foto: Wikimedia/Muzej Jugoslavije)

Međutim, iako su SAD bile glavni sponzor pomoći koja je tokom i nakon rata stizala u Jugoslaviju, jugoslovensko-američki odnosi bili su više nego zategnuti u ovom periodu. Podela sveta na dva tabora, u kojoj su se jugoslovenski komunisti na početku odlučno svrstali uz svoje ideološke mentore u Moskvi, i činjenica da je veliki deo pripadnika četničkog i ustaškog pokreta na kraju rata uspeo da preko zapadne Evrope pobegne u SAD i Latinsku Ameriku, kao i američko odbijanje da izruči ove ljude jugoslovenskim vlastima, vidno je zaoštrilo odnose na relaciji Beograd-Vašington. Brzinom kojom su se međunarodni odnosi nakon rata komplikovali, jugoslovenska prosovjetska pozicija sve više je dolazila do izražaja, što se drastično odražavalo na karakter jugoslovensko-američkih odnosa koji su tokom 1946. godine bili posebno narušeni, kada je Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo iznad Slovenije oborilo dva američka vojna aviona koja su povredila vazdušni prostor FNRJ.

Ova situacija se menja iz korena u leto 1948. godine, kada dolazi do otvorenog sukoba jugoslovenskog i sovjetskog rukovodstva. KPJ tada biva izbačena iz Informbiroa, a jugoslovenska vlada, više usled nedostatka drugih opcija nego prema sopstvenoj volji, radikalno menja svoju spoljnu politiku, izmeštajući njeno težište ka Zapadu i afričkim i azijskim zemljama. Tokom naredne dve godine, Federativna Narodna Republika Jugoslavija našla se u izuzetno teškoj situaciji, budući da je ušla u otvoreni sukob sa gotovo svim socijalističkim zemljama u Evropi, dok je sa druge strane, na kapitalističkom Zapadu vladalo veliko nepoverenje u ozbiljnost i dubinu jugoslovensko-sovjetskog sukoba. U ovom periodu, jugoslovenska diplomatija preduzela je obilne napore da SAD i ostale nesocijalističke zemlje uveri u stvarnost i ozbiljnost raskola, kao i da otpočne sa uspostavljanjem novih diplomatskih veza na Zapadu.

Odnosi nakon 1948.

Verovatno ključni događaj koji je predstavljao prekretnicu na tom putu bio je boravak jugoslovenskog diplomate Vladimira Velebita u SAD 1950. i 1951. godine. Posle višemesečnih razgovora koje je Velebit vodio sa brojnim američkim predstavnicima, SAD su odlučile da pomognu FNRJ, pre svega na vojnom (ali i ekonomskom) planu kako bi jugoslovenska država mogla da se odbrani od potencijalne sovjetske agresije. Kao plod ovih pregovora, SAD već 1950. godine usvajaju program prehrambene pomoći Jugoslaviji, a ubrzo dolazi i do posete načelnika Generalštaba JNA Koče Popovića Vašingtonu, gde je i zvanično dogovorena vojna pomoć Jugoslaviji. Predsednik SAD Hari Truman je tako pozvao Kongres 14. novembra 1951. godine da odobri paket ekonomskih mera za pomoć Jugoslaviji, što je ubrzo i učinjeno. Tokom narednih nekoliko godina, Jugoslaviji je na osnovu ovoga isporučena vojna oprema u vrednosti odskoro 750 miliona dolara, čime je Jugoslovenska narodna armija postala jedna od najbolje opremljenih u Evropi.

Nakon ovoga, jugoslovenski režim počinje sve odlučnije da se usmerava ka Zapadu, a sa američke strane se čak razmatra i potencijalno članstvo Jugoslavije u NATO, što jugoslovenski režim odbija. Međutim, treba istaći da je malo verovatno da bi do članstva došlo čak i da je jugoslovensko rukovodstvo pristalo, jer na to ne bi pristale pojedine članice NATO (poput Italije, koja je sa Jugoslavijom imala teritorijalni sukob po pitanju Trsta).

Umesto toga, Jugoslavija, Turska i Grčka 1953. godine stvaraju vojno-politički savez poznat pod imenom Balkanski pakt, koji je, posmatrano iz jugoslovenske perspektive, trebalo da sa jedne strane osnaži jugoslovensku poziciju u odnosu na istočnoevropske zemlje i SSSR, i da sa druge strane omogući intenzivniju saradnju sa NATO, ali bez formalnog članstva u savezu. Međutim, ovaj savez bio je kratkog daha, budući da je promenama koje su nastale Staljinovom iznenadnom smrću, kao i političkim pomirenjem Jugoslavije i Sovjetskog Saveza 1955. godine, jugoslovenska politika izgubila potrebu za radikalnim distanciranjem od Moskve.

Josip Broz Tito u pozdravu sa Nikitom Hruščovim tokom njegove posete Beogradu, 26. maj 1955. (Foto: muzej-jugoslavije.org)

Odnosi SAD i FNRJ u narednim godinama počinju da dobijaju sve bolju notu i na političkom planu. Prvi visoki zvaničnik SAD koji je boravio u FNRJ bio je državni sekretar SAD Džon Foster Dals, koji se 1955. godine sastao sa Titom na Brionima.

Ovde treba spomenuti i američkog ambasadora u SSSR sa početka Hladnog rata Džordža Kenana, koji je postao svetski poznat kao autor čuvenog „dugog telegrama“ iz 1946. godine, kojim je utemeljena američka spoljna politika „okruživanja“ SSSR tokom Hladnog rata. Svojim zalaganjem da se Jugoslavija ekonomski i vojno ojača kako bi predstavljala glavni bedem širenja sovjetskog uticaja, njih dvojica su bili najzaslužniji američki zvaničnici za stvaranje povoljne američke politike prema Jugoslaviji. Sam Dals, inače jedna od najznačajnijih ličnosti američke politike XX veka i osvedočeni antikomunista, u svom izveštaju nakon posete Jugoslaviji iz 1955. godine, napisao je da je dan proveden sa Titom na Brionima bio jedan od najugodnijih dana koje je imao u životu. S druge strane, Džordž Kenan je nešto kasnije, na sopstvenu inicijativu, tokom administracije predsednika Džona F. Kenedija, bio američki ambasador u Jugoslaviji u periodu od 1961. do 1963.

Prva zvanična poseta jugoslovenskog predsednika Josipa Broza Tita Vašingtonu i predsedniku Džonu F. Kenediju, organizovana je oktobra 1963. godine, svega nekoliko nedelja pre atentata na američkog predsednika. Ova poseta ujedno je bila i prvi bilateralni susret predsednika dveju država, koja je trebalo da predstavlja dodatan impuls u jugoslovensko-američkim odnosima, budući da je tome prethodilo nekoliko komplikovanih događaja usled kojih je došlo do vidnog zahlađenja između dve države.

Pre svega, 1955. godine potpisana je Beogradska deklaracija pomirenja između Jugoslavije i SSSR kojom se Nikita Hruščov zvanično izvinio za Staljinovu politiku prema jugoslovenskom rukovodstvu s kraja 1940-ih, što je Jugoslaviji ponovo otvorilo vrata socijalističkog sveta, te ona više nije bila prinuđena da igra isključivo na kartu savezništva sa Zapadom. Titu se tada otvorio znatno veći manevarski prostor, a glavni pravac spoljne politike zemlje okrenuo se saradnji sa novonastalim zemljama Afrike i Azije, što je na kraju rezultiralo stvaranjem Pokreta nesvrstanih 1961. godine na konferenciji u Beogradu. Samo godinu dana nakon posete Nikite Hruščova Beogradu, Tito je, prilično neočekivano, podržao sovjetsku intervenciju u Mađarskoj 1956. godine, što je dovelo do vidnog narušavanja odnosa sa SAD.

Međutim, uprkos krizi jugoslovensko-američkih odnosa, stvaranjem Pokreta nesvrstanih zemalja i podizanjem Berlinskog zida tokom 1961. godine, kao i Kubanskom raketnom krizom iz 1962. godine, pozicija nesvrstane Jugoslavije na međunarodnoj sceni postaje verovatno najznačajnija do tada, pa je samim tim i očekivano zašto je ova poseta došla baš u ovom trenutku. Iako će tokom narednih godina doći do mnogobrojnih susreta Tita i američkih predsednika, Titova poseta Kenediju 1963. godine, kao i poseta Ričarda Niksona Jugoslaviji 1970. godine, mogu se oceniti kao dve najznačajnije, što zbog činjenice da su ovo bile prva poseta jugoslovenskog predsednika Sjedinjenim Državama i prva poseta jednog američkog predsednika Jugoslaviji, što zbog samih međunarodnih okolnosti u kojima su se ova dva susreta desila.

Ovde treba spomenuti i posetu koja nema toliko veze sa politikom, ali koja veoma dobro oslikava odnose Jugoslavije i SAD u drugoj polovini XX veka, a to je poseta misije Apolo 11 1969. godine, koja je boravila u Jugoslaviji svega tri meseca nakon istorijskog sletanja na Mesec. Posada Apolo 11 je tada krenula na svetsku turneju u 22 države, a jedna od njih bila je i Jugoslavija. Tito je tom prilikom dobio fragment kamena koji je misija Apolo 11 donela sa Meseca, kao i jugoslovensku zastavu koju su astronauti nosili sa sobom tokom misije i kasnije vratili na Zemlju.

Josip Broz Tito u razgovoru sa američkim astronautima Armstrongom, Kolinsom i Oldrinom u Belom dvoru (Foto: Muzej Jugoslavije/kosmodrom.rs)
Josip Broz Tito u razgovoru sa američkim astronautima Armstrongom, Kolinsom i Oldrinom u Belom dvoru (Foto: Muzej Jugoslavije/kosmodrom.rs)

Dolazak Ričarda Niksona u Beograd 1970. godine predstavlja prvu posetu jednog američkog predsednika Jugoslaviji, a Jugoslavija i Rumunija (koju je Nikson posetio godinu dana ranije) postale su tako prve komunističke zemlje posećene od strane američkog predsednika tokom Hladnog rata. Tokom ove posete, ugovoreno je i da Tito ponovo poseti SAD, što je on učinio sledeće godine. Ova poseta Niksona Beogradu kao i uzvratna poseta Tita Vašingtonu, značajne su, pre svega, zato što su predstavljale određenu vrstu uvoda u Niksonovu turneju tokom koje je posetio SSSR i NR Kinu 1972. godine, koja je označila novu etapu međunarodnih odnosa i smirivanje tenzija između blokova tokom Hladnog rata.

Nakon ove posete, Tito se još dva puta sreo sa američkim predsednicima. Prvo, kada su predsednik SAD Džerald Ford i državni sekretar Henri Kisindžer posetili Jugoslaviju 1975. godine, i drugi put kada je 1978. godine Tito boravio u poseti SAD i tadašnjem predsedniku Džimiju Karteru.

Jugoslovenski predsednik Josip Broz Tito umro je 1980. godine, što je za SFRJ predstavljalo najveću prekretnicu u njenoj istoriji, a slično se može reći i za jugoslovensko-američke odnose. Kako se dobar deo jugoslovenske spoljne politike orijentisao upravo oko ličnosti Broza, odnosno njegove harizme i ugleda, tako se i jugoslovenska spoljna politika našla pred izazovom da prevaziđe odlazak jedne takve osobe.

Titova sahrana, koja je ubrzo organizovana, postala je pravi poligon za defile državnih delegacija iz celog sveta. Na sahrani su se okupili najviši državni zvaničnici toga doba, a sam događaj je ostao zabeležen kao najveći ispraćaj jednog državnika u istoriji, budući da je od ukupno 154 tadašnjih članica UN, 128 imalo svoju službenu delegaciju na sahrani.

Međutim, gotovo jedina bitnija država koja nije imala svog najvišeg zvaničnika na čelu delegacije u Beogradu bile su upravo SAD. Razlog za to se, pre svega, nalazi u činjenici da je samo godinu dana ranije SSSR izvršio invaziju na Avganistan, čime su odnosi između SAD i SSSR bili vidno narušeni, a Hladni rat ponovo ušao u svoj turbulentan period. Zato je tadašnji predsednik Džimi Karter (koji je tek krenuo u predizbornu kampanju) odlučio da ipak ne predvodi američku delegaciju na sahrani, kako ne bi morao da se sastane sa liderom SSSR Leonidom Brežnjevim, koji je već bio u Beogradu kao šef sovjetske delegacije. Umesto njega, šef američke delegacije bio je potpredsednik Volter Mondejl, a sam Karter posetio je Jugoslaviju nekoliko meseci kasnije. Bila je ovo ujedno i poslednja poseta predsednika SAD Jugoslaviji.

Zaključak

Dok sam pisao ovaj tekst, pokušao sam da učinim nešto što verovatno ne bi pošlo za rukom ni mnogo uspešnijima od mene – da u nekoliko pasusa obuhvatim 45 godina odnosa dveju zemalja, koji su bili toliko intenzivni i puni dešavanja da su o njima pisane i čitave knjige. Od oštrog zahlađenja odnosa nakon Drugog svetskog rata, do „mini Maršalovog plana“ za Jugoslaviju tokom ’50-ih, susreta na međudržavnom nivou tokom ’60-ih i ’70-ih, pa sve do toga da su SAD bile jedina svetska sila koja je početkom ’90-ih podržavala očuvanje Jugoslavije. Svaka od ovih tema zaslužuje da se posebno obradi, a bez sagledavanja svake od njih jugoslovensko-američki odnosi ne bi se mogli valjano analizirati.

Sa druge strane, ako bi naše poglede za trenutak izmestili u 1945. godinu, teško da bi neko u tadašnjoj Jugoslaviji poverovao u to da će nekoliko američkih predsednika u narednim godinama posetiti njihovu socijalističku zemlju, kao što je isto tako malo verovatno da bi bilo ko u SAD mogao i da zamisli da će američki predsednici nekoliko puta ugostiti lidera jedne male balkanske zemlje od svega 20-ak miliona stanovnika, koja u svom imenu ima čak i „socijalistička“. Ako mene pitate, baš u ovome leži zanimljivost jugoslovensko-američkih odnosa.

Scena odavanja počasti Josipu Brozu Titu u današnjem Domu Narodne skupštine (Foto: Snimak ekrana/RTS/Jutjub)
Scena odavanja počasti Josipu Brozu Titu u današnjem Domu Narodne skupštine (Foto: Snimak ekrana/RTS/Jutjub)

Šta god mislili o toj „socijalističkoj“ državi koja više ne postoji, ipak je činjenica da Srbija (bila ona samostalna ili u sastavu jedne od tri Jugoslavije) nikada nije imala toliko razvijene odnose sa SAD i igrala toliko bitnu ulogu na međunarodnom planu, kao što je to bilo za vreme druge polovine XX veka. Ti odnosi jesu bili produkt vremena u kome su egzistirali i nestali su onoga trenutka kada je nestalo hladnoratovsko okruženje koje ih je uslovljavalo, ali politika, na kraju krajeva, i jeste umeće da iz postojećih okolnosti izvučete maksimum, a jugoslovensko-američki odnosi druge polovine XX veka u neku ruku i jesu najviše što je u takvim okolnostima moglo da se dobije.

Naslovna fotografija: Courtesy of Nukleus

Autor: Viktor Stamenković