Srbija je uspostavila diplomatske odnose sa Sjedinjenim Državama krajem 19. veka, a ojačala ih savezništvom u Prvom svetskom ratu, posebno „ratnom misijom“ koju je u SAD poslala krajem 1917. godine. I u Drugom svetskom ratu Srbija, odnosno Jugoslavija, bila je saveznik SAD-a, a jedan događaj posebno je uticao na izgradnju dobrih srpsko-američkih odnosa – misija „Halijard“ (eng. Halyard).

Kao deo strateških planova slabljenja nemačkih snaga, saveznici krajem 1943. godine počinju da bombarduju naftna polja u Ploeštiju, rumunskom gradu u istorijskoj pokrajini Vlaškoj. Od oktobra 1943. do oktobra 1944. godine izvedeno je čak 20 hiljada letova preko Jugoslavije ka Rumuniji u kojima je bilo angažovano preko 500 bombardera i 100 lovačkih aviona. Ipak, posledica ovih operacija bila je i često obaranje savezničkih aviona, što od strane nemačke protivvazdušne odbrane, što od avijacije iznad Jugoslavije. Tokom obaranja, amerčki piloti iskakali su iz oštećenih aviona i padobranima se spuštali na teritoriju okupirane Jugoslavije.

Da izbegnu zarobljavanje od strane Nemaca pobrinuli su se pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO), koji su odbili da priznaju kapitulaciju i nastavili gerilski otpor pod komandom pukovnika, kasnije generala, Dragoljuba Mihailovića. Tokom 1944. godine, logistički perfektno izvedenim i koordinisanim operacijama ravnogoraca, spaseno je više od 500 američkih pilota koje su čuvali srpski seljaci u svojim kućama. Oblačili su ih u srpsku narodnu nošnju kako ih nemačke okupacione vlasti ne bi uhvatile, i sa njima su delili poslednje zalihe hrane koje su imali. Neretko, da bi došli do povređenih pilota koji su se tek katapultirali, vojnici JVuO morali su da probijaju obruče nemačkih i bugarskih snaga i oslobađaju pilote.

Dragoljub Mihailović u Pranjanima prilikom evakuacije američkih pilota 1944. godine (Foto: U.S. Air Force photo by Tech. Sgt. Ryan Crane)
Dragoljub Mihailović u Pranjanima prilikom evakuacije američkih pilota 1944. godine (Foto: U.S. Air Force photo by Tech. Sgt. Ryan Crane)

U leto 1944. svi spaseni piloti širom Jugoslavije prebačeni su u selo Pranjani, nedaleko od Gornjeg Milanovca, gde su pripadnici JVuO, zajedno sa meštanima, radili na izgradnji improvizovanog aerodroma koji bi omogućio evakuaciju američkih pilota. Krajem avgusta, aerodrom je završen i počele su prve evakuacije. Lokacija poznata kao Galovića polje osvanula je sa aerodromom na koji su krajem leta 1944. počeli da sleću saveznički avioni tipa C-47. Do kraja septembra, evakuisana su 432 američka pilota i 80 članova savezničkog osoblja.[1] Vazdušni most Pranjani-Bari uspešno je bio uspostavljen iza leđa Nemcima koji su imali dve vojne postaje na samo desetak km od Pranjana. Ova akcija ostaje upamćena kao najveće spasavanje američkih vojnika iza neprijateljskih linija u istoriji ratovanja.

Američka administracija nije zaboravila na ovu hrabrost srpskih seljaka i ravnogoraca ni nakon rata. Za zasluge prilikom spašavanja pilota, general i ministar vojni Kraljevine Jugoslavije, Dragoljub Mihailović, posthumno je odlikovan od strane 33. američkog predsednka Harija Trumana Legijom za zasluge prvog stepena. Ovo je najviše odlikovanje koje jedan strani državljanin može dobiti od strane predsednika SAD. Takođe, u znak zahvalnosti za iskrenu borbu na strani saveznika, američki Kongres je 1985. godine odobrio podizanje spomenika generalu Mihailoviću u Vašingtonu. SAD su svoju zahvalnost prema Jugoslaviji nakon Drugog svetskog rata iskazali i tako što su Jugoslaviji obezbedili veoma značajnu vojnu i ekonomsku pomoć, posebno nakon 1948. i sukoba sa Staljinom.

Pre nekoliko godina, na Galovića polju, mestu gde se nalazio improvizovani aerodrom, podignut je spomenik u čast misije „Halijard“. Od tada se na ovom mestu redovno obeležava godišnjica događaja polaganjem venaca na spomenik u prisustvu najviših državnih zvaničnika Republike Srbije i ambasade Sjedinjenih Država. Trenutno se u Pranjanima radi na izgradnji aerodroma i memorijalnog centra koji organizuje Fondacija „Halijard“ uz podršku Vlade Srbije i američke ambasade, a koji bi trebalo da na dostojan način prezentuju događaje iz Drugog svetskog rata. Inicijativi za obeležavanje godišnjice i izgradnju memorijalnog centra pridružio se i predsednik Republike Srbije, te je čitava stvar podignuta na najviši diplomatski nivo.

Pripadnik Garde pored spomen-obeležja na Galovića polju u Pranjanima tokom obeležavanja 76. godišnjice operacije „Halijard“, 26. septembar 2020. (Foto: Tanjug/Andrija Vukelić)
Pripadnik Garde pored spomen-obeležja na Galovića polju u Pranjanima tokom obeležavanja 76. godišnjice operacije „Halijard“, 26. septembar 2020. (Foto: Tanjug/Andrija Vukelić)

Srbija ima bogatu istoriju i istorijske događaje za ponos, poput operacije „Halijard“. Hrabrosti srpskih seljaka, kao i smelosti gerilaca Jugoslovenske vojske u otadžbini, divio se čitav slobodni svet, ujedinjen u borbi protiv fašizma. Upravo zato treba negovati sećanje na ove događaje i koristiti ih kao osnov za jačanje bilateralnih odnosa sa nekadašnjim saveznicima. Operacija „Halijard“ predstavlja par excellence primer kako Srbija može obnoviti svoje vekovno prijateljstvo sa Amerikom, posebno imajući u vidu period loših odnosa krajem prošlog stoleća.

________________________________________________________________________

Uputnice:

[1] Lt. Com. Richard M. Kelly, USNR, The Halyard Mission, The Story of the Greatest Rescue of American Lives from Behind Enemy Lines in the History of Warfare, Blue Book Magazine, Vol 83, No. 4, August 1946 str. 52-62.

Naslovna fotografija: U.S. Air Force photo by Tech. Sgt. Ryan Crane

Autor: Miloš Pavković